fa ارزیابی قابلیت برنامه ریزی ژنتیک درتخمین دمای خاک تخصصي Special پژوهشي Research چکیده دمای خاک یکی از مهم‌ترین پارامترهای موثر در فرایندهای هیدرولوژیکی و مطالعات کشاورزی است که اندازه گیری و تخمین آن امری ضروری می باشد؛ بنابراین تاکنون روش‌های مختلفی هم‌چون مدل‌های رگرسیونی و شبکه عصبی مصنوعی جهت برآورد دمای خاک مورد استفاده قرار گرفته است. در تحقیق حاضر نیز علاوه بر مدل شبکه عصبی مصنوعی، نخستین بار از برنامه ریزی ژنتیک به‌عنوان روشی نوین از روش‌های فراکاوشی که قادر به ارائه رابطه صریح بین متغیرهای وابسته و مستقل می‌باشد، در تخمین دمای خاک ایستگاه سینوپتیک تبریز در عمق‌های مختلف استفاده شده است. پارامترهای مهم هواشناسی از جمله دمای متوسط هوا، بارش، رطوبت نسبی و سرعت باد به‌عنوان عوامل موثر بر دمای اعماق مختلف خاک در طول دوره آماری 18 ساله (1388-1371) انتخاب گردید. سپس به منظور بررسی دقت هر یک از روش‌های یاد شده، در مرحله اول ترکیب‌های مختلفی از مقادیر دمای خاک تشکیل گردید و به عنوان ورودی های این مدل ها مورد استفاده قرار گرفت. در مرحله بعد به همین ترتیب ترکیب های متفاوت با تاخیر یک روزه از پارامترهای مختلف هواشناسی به عنوان ورودی های مدل و دمای خاک به عنوان خروجی هر مدل انتخاب گردید. با توجه به شاخص‌های آماری و هم‌چنین نمودارهای پراکنش هر دو مدل قادر به تخمین قابل قبول دمای اعماق مختلف خاک می‌باشند. هم‌چنین راه حل‌های صریحی که نشانگر ارتباط بین متغیرهای ورودی و خروجی باشد، بر مبنای برنامه ریزی ژنتیک ارائه گردیدند که این امر بر ارجحیت برنامه‌ریزی ژنتیک بر مدل دیگر می‌افزاید. Abstract Soil temperature is one of the most important parameters in the hydrological processes and agricultural studies that it is essential for the measurement and estimationso far various methods is used to estimate of soil temperature such as regression models and artificial neural network. In the present study in addition to the artificial neural network model,the first time applied genetic programming method are used in estimating soil temperature at various depths in Synoptic stations of Tabriz as a new method of heuristic techniques that able to provide a explicit relationship between the dependent and independent variables. Important meteorological parameters such as average air temperature, precipitation, relative humidity and wind speed were selected as factors affecting soil temperature at various depths in the 18-year period (1371-1388). Then for evaluate of accuracy each of the mentioned methods, first, was constitution of different combinations of soil temperature values and were used as inputs to these models, likewise in the next step was selected different combinations of various meteorological parameters with delayed by one day as input of model and soil temperature as the output of model. Both models are able to estimate the acceptable temperature at different depths considering the statistical indices and the scatter diagrams.Also were presented the explicit solutions that reflect the relationship between input and output variables, based on genetic programming, which were given priority on the genetic programming model adds another. کلید واژه‌ها: برنامه‌ریزی ژنتیک, تبریز, دمای خاک, شبکه عصبی مصنوعی, روش فراکاوشی. Keywords: Artificial neural network, Genetic programming, Heuristic, Soil temperature,Tabriz... 19 38 http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-66&slc_lang=fa&sid=1 فریبا زارع امینی ni@yahoo.com 10031947532846004704 10031947532846004704 No کارشناسی ارشد مهندسی خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحدتبریز محمدعلی قربانی M_Ali_Ghorbani@ymail.com 10031947532846004705 10031947532846004705 No دانشیار گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز صابره دربندی sdarbandi.tabrizu@yahoo.com 10031947532846004706 10031947532846004706 Yes استادیار گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز