Geographical Space

fa ارزیابی راهبردی محیط‌زیست توسعه معدن مس سونگون با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی و فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی Strategic Environmental Assessment of Sungun Copper Mine Development Using Geographic Information Systems and the Analytic Hierarchy Process تخصصي Special پژوهشي Research <h2 dir="RTL" style="text-align:justify; text-indent:14.2pt">چکیده</h2> این پژوهش با هدف ارزیابی راهبردی محیطزیست توسعه و بهره‌برداری معدن مس سونگون در استان آذربایجان شرقی و شناسایی تفاوت‌های فضایی در تناسب محیط‌زیستی محدوده برای پشتیبانی از برنامه‌ریزی راهبردی توسعه معدن انجام شد. چارچوب تلفیقی SEA–GIS–AHP برای غربالگری اولیه پهنه‌های حساس و کم‌تعارض، پیش از تصمیم‌گیری‌های تفصیلی در سطح پروژه، به‌کار رفت. محدوده مطالعه 89/6463 هکتار از معدن مس سونگون و عرصه‌های پیرامونی آن در شهرستان ورزقان بود. داده‌ها در ArcGIS Pro و در سیستم مختصات WGS 1984 UTM Zone 38N (EPSG:32638) با اندازه سلول 30×30 متر آماده‌سازی و تحلیل شدند. هفت معیار شامل فاصله از منابع آب، آبراهه‌ها، سکونتگاه‌ها، راه‌ها، شیب، پوشش و کاربری اراضی و مناطق حفاظت‌شده انتخاب و در مقیاس پنج‌درجه‌ای استاندارد شدند. معیارهای فاصله‌ای با فاصله اقلیدسی، شیب از مدل رقومی ارتفاع و پوشش و کاربری اراضی از داده‌های مکانی استخراج شد. وزن معیارها با مقایسات زوجی AHP و قضاوت خبرگان تعیین گردید. فاصله از منابع آب با وزن 243/0 بیشترین اهمیت را داشت و پس از آن پوشش و کاربری اراضی 189/0 و فاصله از آبراهه‌ها 147/0 قرار گرفتند؛ وزن سکونتگاه‌ها 124/0، راه‌ها 106/0، شیب 098/0 و مناطق حفاظت‌شده 093/0 بود. نرخ ناسازگاری 08/0 نشان‌دهنده سازگاری قابل قبول ماتریس مقایسات است. در ادامه، لایه‌های استانداردشده با همپوشانی وزنی تلفیق و شاخص تناسب محیط‌زیستی در پنج طبقه نسبی تولید شد. از کل محدوده، 26/1396 هکتار (60/21 درصد) بسیار نامناسب، 88/1856 هکتار (73/28 درصد) نامناسب، 90/1809هکتار (00/28 درصد) متوسط، 16/650 هکتار (06/10 درصد) مناسب و 69/750 هکتار (61/11 درصد) بسیار مناسب قرار دارند. در مجموع، 33/50 درصد محدوده در دو طبقه نامناسب و بسیار نامناسب و 67/21 درصد در دو طبقه مناسب و بسیار مناسب قرار گرفته است. نتایج بر ناهمگونی فضایی محدودیت‌های محیط‌زیستی و ضرورت حفاظت از منابع آب، پوشش و کاربری‌های حساس، سکونتگاه‌ها و مناطق حفاظت‌شده تأکید دارد. نقشه تناسب حاصل ابزار غربالگری و تصمیم‌یار فضایی است و به‌منزله مجوز زیست‌محیطی نیست؛ پهنه‌های مناسب نیز پیش از تصمیم نهایی به مطالعات هیدروژئولوژیک، ژئوتکنیکی، محیط‌زیستی، HSE و حقوقی نیاز دارند. Abstract Objective: This study assessed the Strategic Environmental Assessment (SEA) implications of Sungun Copper Mine development in East Azerbaijan Province, Iran, and delineated areas with different levels of relative environmental suitability for strategic screening of future mining development. Materials and Methods: An integrated SEA–GIS–AHP framework was applied to a 6,463.89-ha planning area encompassing the Sungun Copper Mine and surrounding areas in Varzegan County. Spatial data were processed in ArcGIS Pro using WGS 1984 UTM Zone 38N (EPSG:32638) and a 30 × 30 m final analysis cell. Seven criteria were evaluated: distance from water resources, watercourses, residential settlements, roads, and protected areas; slope; and land use/vegetation cover. Criteria were standardized on a five-point suitability scale according to environmental sensitivity and direction of effect. Euclidean Distance was used for distance criteria, slope was derived from the digital elevation model, and land-use/vegetation data were converted from polygon to raster. Spatial datasets were obtained primarily from the East Azerbaijan Provincial Department of Environment; because the production year of some supplied Shapefiles was not documented, no unsupported date was assigned. Criterion weights were determined by AHP pairwise comparisons based on expert judgment from 16 multidisciplinary experts with 10–23 years of experience. The consistency ratio was 0.08. Weighted Overlay produced a continuous Environmental Suitability Index and five relative suitability classes. Results: Distance from water resources received the highest relative weight (0.243), followed by land use/vegetation cover (0.189) and watercourses (0.147). The weights of settlements, roads, slope, and protected areas were 0.124, 0.106, 0.098, and 0.093, respectively. Very unsuitable, unsuitable, moderate, suitable, and very suitable areas accounted for 21.60%, 28.73%, 28.00%, 10.06%, and 11.61% of the study area, respectively. Overall, 50.33% was unsuitable or very unsuitable, while 21.67% was suitable or very suitable. The results demonstrate substantial spatial heterogeneity and indicate that relative suitability reflects the combined spatial pattern and weighting of multiple environmental and human-related constraints. Conclusion: The findings emphasize the importance of water resources and watercourses, sensitive land uses and vegetation, settlements, and protected areas in strategic planning for future mine development. The map is a relative spatial screening and decision-support product, not an environmental permit or definitive carrying-capacity assessment. Suitable areas require subsequent hydrogeological, geotechnical, environmental, risk, HSE, and legal assessments. The framework provides a transparent basis for early strategic screening and can be adapted to other copper mines in East Azerbaijan by recalibrating criteria, weights, spatial scale, and baseline data. واژگان کلیدی: ارزیابی راهبردی محیط‌زیست، معدن مس سونگون، سامانه اطلاعات جغرافیایی، فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی، تناسب محیط‌زیستی، برنامه‌ریزی فضایی Keywords: Strategic Environmental Assessment, Sungun Copper Mine, Geographic Information System, Analytic Hierarchy Process, Environmental Suitability, Spatial Planning 1 24 http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-4006-1&slc_lang=fa&sid=1 yahya jabari یحیی جباری yahya.jabari@gmail.com No Islamic Azad University, Tabriz Branch دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز Mohammad Ebrahim Ramazani محمد ابراهیم رمضانی ramazani@iau.ac.ir Yes Islamic Azad University, Tabriz Branch دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز Mohammad Mosaferi محمد مسافری mmosaferi@yahoo.com No Tabriz University of Medical Sciences دانشگاه علوم پزشکی تبریز Omid Rafi امید رفیعیان o_rafieyan@yahoo.ca No Islamic Azad University, Tabriz Branch دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز Mohammad Ghanbari محمد قنبری ghanbarym@yahoo.com No Tabriz University of Medical Sciences دانشگاه علوم پزشکی تبریز