fa بررسی نقش انسان در تغییرات مورفولوژی مجرای رودخانه لیقوان چای تخصصي Special پژوهشي Research <p>نقش انسان به طور مستقیم و غیر مستقیم، میزان آب و رسوب ورودی به رودخانه ها را تغییر داده و منجر به تغییر ژئومتری مجرا مانند تغییر عرض و عمق رودخانه می‌شود. در این تحقیق با استفاده از نقشه برداری میدانی مسیر رودخانه لیقوان و مدل HEC-RAS، تغییرات مورفولوژیکی رودخانه لیقوان و نقش انسان در این تغییرات مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج نشان داد که روند سیستماتیکی بین متغیرهای مورفولوژیکی و فاصله از پایین دست رودخانه وجود ندارد به طوری که عرض، عمق، نسبت عرض به عمق، سطح مقطع پر و دبی به طور سیستماتیک به طرف پایین دست جریان افزایش نیافته است که نشان دهنده تاثیر عوامل غیر طبیعی (نظیر مداخلات انسانی) در تغییر مورفولوژی مجرا در کنار عوامل طبیعی است. تغییرات عرض و عمق در مقاطع مختلف رودخانه متفاوت بوده به طوری که تعدادی از تغییرات در عرض مجرا در اثر کانالیزه کردن مسیر رودخانه (مقاطع 2، 6، 8 و 12) قابل مشاهده است همچنین تغییرات عرض و عمق مجرا در سایر مقاطع نظیر مقاطع 4 و 5 در اثر افزایش زمین های کشاورزی و گسترش خانه سازی و ویلا سازی در حریم رودخانه بوده است. همچنین تغییرات مورفولوژیکی مجرا طی دهه اخیر نیز نشان می‌دهد که فرایند غالب در بازه مورد مطالعه، حفر و باریک شدن مجرا می‌باشد. تنها در بعضی مقاطع، رسوبگذاری مشاهده شده که این مقاطع در بالادست بازه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند و در بقیه مقاطع فرآیند حفر غالب بوده است. در مجموع در مجرای رودخانه لیقوان چای فرآیند حفر (بیش از 1 متر) و باریک شدن (بیش از 18 متر) غالب است هر چند در مقاطعی نظیر 9 و 10 مجرا عریض شده و در مقاطع 1، 2، 3، 5 و 7 رسوبگذاری اندکی مشاهده می شود. همه این تغییرات نشان داد که در تغییرات مجرای رودخانه لیقوان، در کنار عوامل طبیعی (افزایش دبی حداکثر)، نقش عوامل انسانی (کانالیزه کردن مجرا و تغییر کاربری حریم رودخانه) تاثیر بسزایی داشته است.</p> <p>Human role alter the amount of water and sediment inputs to rivers, directly and indirectly and leading to changes in channel geometry, such as changing the width and depth of the river. In this study was investigated channel morphology changes of Lighvan river by using surveys and field studies of Lighvan River, HEC-RAS model and changing river morphology of Lighvan and the human role in it were studied. Results show that there are not any systematic trends between morphological parameters and distance from downstream of river so that width, depth, width/depth ratio, bankfull area and discharge have not increased systematically towards downstream that shows beside of natural factors, unnatural factors such as human interventions were important in channel morphology changes. Changes of width and depth of the river in different cross- sections varies so that the number of changes in the channel width is visible by channelization (eg in sections 2, 6, 8 and 12) also changes of channel width and depth in other cross-sections such as cross-sections 4 and 5 is due to increasing agriculture lands and housing in river front. Also channel morphological changes during the past decade indicate that the dominant process in the studied reach was incision and narrowing of the channel. Only in some sections, aggradation occurred in upstream and in other sections, incision is the dominant process. In general, incision (over 1 m) and narrowing (over 18 meters) are dominate in Lighvan Chai river, though the channel has been widening at some sections such as 9 and 10 and little aggradation in sections 1, 2, 3, 5 and 7. All these changes indicate that, along with the natural factors (increasing the maximum discharge), the role of human factors (channelization and riverfront land use changes) has a significant impact in the Lighvan river channel changes.</p> مورفولوژی مجرا, مقطع عرضی, دخالت انسان, رودخانه لیقوان چای channel morphology, cross-section, human intervention, Lighvan Chai River 111 135 http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1462-1&slc_lang=fa&sid=1 سمیه خالقی S_khaleghi@sbu.ac.ir 100319475328460011531 100319475328460011531 Yes دانشگاه شهید بهشتی شهرام روستایی roostaei@tabrizu.ac.ir 100319475328460011532 100319475328460011532 No دانشگاه تبریز علی محمد خورشید دوست khorshid@tabrizu.ac.ir 100319475328460011533 100319475328460011533 No دانشگاه تبریز محمد حسین رضایی مقدم rezmogh@yahoo.com 100319475328460011534 100319475328460011534 No دانشگاه تبریز محمد علی قربانی maghorbani@tabrizu.ac.ir 100319475328460011535 100319475328460011535 No دانشگاه تبریز