نظریه زمینهای بهعنوان یکی از پرکاربردترین رویکردهای پژوهش کیفی، در ادبیات معاصر نه در قالب یک روش واحد، بلکه در هیئت مجموعهای از خوانشهای روششناختی و پارادایمی متنوع به کار گرفته شده است. این خوانشها (رویکرد کلاسیک مبتنی بر کشف نظریه از دادهها تا خوانشهای نظاممند و ساختگرایانه) بر پیشفرضهای فلسفی متفاوتی درباره ماهیت واقعیت، نقش پژوهشگر و فرآیند تولید دانش استوارند. با وجود این تکثر، فقدان یک چارچوب تحلیلی منسجم برای مقایسه و ترکیب این خوانشها، به پراکندگی مفهومی و گاه سوءکاربرد نظریه زمینهای در پژوهشهای کیفی انجامیده است. هدف مقاله حاضر، تحلیل نظاممند و ترکیب تفسیری خوانشهای مسلط نظریه زمینهای در ادبیات علمی معاصر و ارائه یک پروتکل روششناختی یکپارچه برای بهکارگیری آگاهانه این رویکرد است. پژوهش حاضر از یک راهبرد مرور کیفی دومرحلهای بهره میگیرد. در مرحله نخست، مقالات منتخب نمایهشده در پایگاه اسکوپوس که بهطور صریح یا ضمنی از نظریهزمینهای استفاده کردهاند، با بهرهگیری از تحلیل محتوای جهتدار و بر اساس سه خوانش اصلی (کلاسیک (گلیزری)، نظاممند (اشتراوسی) و ساختگرایانه (چارمزی)) کدگذاری و طبقهبندی شدند. در مرحله دوم، از طریق ترکیب تفسیری محتوا و مقایسه بینخوانشی، الگوهای کلان روششناختی، تحولات پارادایمی و منطقهای تحلیلی مشترک و متمایز شناسایی گردید. یافتهها نشان میدهد که نظریه زمینهای در ادبیات معاصر شاهد گذار تدریجی از رویکردهای کشفگرایانه و عینیت محور به سوی رویکردهای تفسیری و برساختگرایانه بوده است. در این تحول، نقش پژوهشگر از مشاهدهگری منفعل به کنشگری تفسیری ارتقا یافته، رفلکسیویته بهعنوان مؤلفهای مرکزی برجسته شده و نظریهپردازی از الگوهای ایستا به فرآیندهای پویا و زمینهمند تغییر جهت داده است. همچنین تمرکز تحلیلها از تجربههای فردی به سوی گفتمانها، ساختارهای اجتماعی و زمینههای قدرت گسترش یافته است.بر مبنای ترکیب این یافتهها، مقاله یک پروتکل روششناختی یکپارچه شامل تعیین موضع پارادایمی، انتخاب خوانش متناسب با سؤال پژوهش، طراحی کدگذاری همساز، مقایسه مداوم تفسیری و نظریهپردازی سطح بالا ارائه میکند. این پروتکل میتواند بهعنوان راهنمایی نظاممند برای ارتقای انسجام مفهومی، شفافیت روششناختی و دقت تحلیلی در پژوهشهای کیفی مبتنی بر نظریه زمینهای مورد استفاده قرار گیرد.
Mohtashamifar A, Suzanchi K, Bemanian M R. From Theory Discovery to Meaning Construction: An Inter textual Analysis of Grounded Theory and the Presentation of an Integrated Methodological Protocol. جغرافیایی 2026; 26 (94) : 3 URL: http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/article-1-4218-fa.html
محتشمی فر امین، سوزنچی کیانوش، بمانیان محمدرضا. از کشف نظریه تا برساخت معنا: تحلیل بینخوانشی نظریه زمینهای (Grounded Theory) و ارائه پروتکل روششناختی یکپارچه. فضای جغرافیایی. 1405; 26 (94) :40-58
(2).jpg)
